Czas na kolejne przyklady zwiazane z wystepowaniem postaci bohatera mitycznego oraz schematu jego wedrowki, tym razem w komiksie. Po zapoznaniu sie z sytuacja poczatkowa opowiesci kolejnych bohaterow, bedziemy gotowi do przekroczenia pierwszego progu. Czas zatem na bohaterow serii komiksowych "Szninkiel", "Thorgal" i "Skarga ziem utraconych".
__________
Zanim jednak przejdę do dokladnego omówienia warto wspomniec slowo o symbolu drogi - tym, co oznacza sama w sobie koncepcja wędrowania i postaci Pielgrzyma. Jak wiadomo koncepcja wędrówki występuje praktycznie we wszystkich systemach religijnych i jest metafora ludzkiego życia, rozwoju i celu. Motyw drogi odnajdujemy tak w religiach starożytnych jak i współczesnych, Wschodu jak i Zachodu, tak w religiach monoteistycznych, jak i politeistycznych, tak w judaizmie i chrześcijaństwie, jak i w islamie. Droga jest sposobem i celem ludzkiego życia, także kodeksem postępowania, sposobem, w zależności od danego wyznania, na osiągnięcie jedności z Bogiem, nirwany lub zbawienia, boskim planem względem Wszechświata 213 . Jak twierdzi Anna Gałdowa "archetyp bycia w drodze i związany z nim symbol Pielgrzyma wskazuje na specyficznie ludzką zdolność wykraczania poza cele czysto biologiczne i kierowanie się ideałami pozbawionymi sensu biologicznego" 214 , uznaje, że dopiero wyjście poza zwierzęcą stronę natury człowieka pozwala odsłonić pełniejszy sens symbolicznych archetypów 215 . Celem mojej analizy nie jest analiza ani kompendium, na temat bardzo interesującego, skądinąd, motywu drogi w religiach, lecz analiza tego wątku w odniesieniu do wybranych opowieści, a także analiza tego motywu jako ścieżki inicjacyjnej, w perspektywie psychologicznej. Droga ma być tutaj metaforą wewnętrznego rozwoju człowieka, "odwołuje się bowiem do czasowego wymiaru życia ludzkiego i jakościowej różnicy doświadczeń związanych z wiekiem fizycznym." 216 Jak twierdzą badacze, z metaforą drogi wiążą się kolejne symbole, które wzbogacają analizę hermeneutyczną. Będzie to symbol Tułacza lub Pielgrzyma, a także schody, drabina, ptak lub uskrzydlona dusza, oczyszczenie przez wodę, ogień lub krew, uchylenie zasłony, przemiana serca, czyściec. Z kręgu kultury judeochrześcijańskiej dochodzą jeszcze: góra, dno duszy, zamek i komnaty. Droga zatem, najbardziej uogólniając, będąca metaforą życia ludzkiego, zawiera szereg etapów, które składają się na życie człowieka. Będą one związane z tematem inicjacji, jako zjawiska dzięki któremu człowiek przechodzi z jednego poziomu życia na drugi, z niższego poziomu rozwoju na wyższy. Inicjacyjnymi tematami, mi.in . według Eliadego będą: trudne lub niebezpieczne sytuacje, tortury; śmierć; przebudzenie do nowego życia, jakościowo lepszego, na wyższym poziomie.
__________
Podobnie jak w przypadku opowiesci filmowych, takze kazdy z bohaterow wystepujacych w wybranych komiksach jest inny niz resta jego spolecznosci: Szninkiel jest inny tylko dlatego, że wyrywa się z niewoli. Nie znamy jego wcześniejszych poczynań ani historii, wiemy tylko, że był niewolnikiem. Sioban jest inna niż większość dorastających dziewczynek - jest dumna, harda, uczy się sztuk walki. Jej ojciec został zamordowany kiedy była dzieckiem i stąd też jej inność i przedwczesna dorosłość. Jak mówi jej ojciec, spotkany na martwych polach "Nie miałaś dzieciństwa i towarzyszy zabaw, dorastałaś w strachu i upodleniu, w cieniu broni i nienawiści". Thorgal jest zdecydowanie inny niż postaci występujące w tej opowieści. Przede wszystkim jako jedyny jest potomkiem Ludu Gwiezdnego, najpotężniejszego we wszechświecie, na ziemi uznanego za bogów. Zbudowali pojazd gwiezdny, dzięki któremu dotarli na ziemię. Thorgal jest ich ostatnim potomkiem, dowiaduje się tego jako dziecko, ale pod wpływem działania dziadka, który zabiera mu pamięć zapomina - dopiero będąc dorosłym mężczyzną zdaje sobie sprawę z własnego pochodzenia. Wychowuje się wśród Wikingów, którzy nadali mu imię Thorgal: syn Thora - władcy piorunów i nazwisko Aegirsson - od boga morza, ponieważ został znaleziony na brzegu morza po sztormie. Jego inność przejawia się również podczas wykonywania różnego rodzaju prób, których jego historia jest pełna - jako jedyny jest w stanie sprostać wymaganiom, których nikt wcześniej nie spełnił. Poza tym wychował się wśród Wikingów, od których znacznie się różni.
__________
1.1. Wezwanie
Wezwanie J'ona następuje w wyniku załamania trwającej sytuacji, zostaje on wyrwany z dotychczasowego życia, w wyniku kolejnej bitwy zostaje uznany za zabitego i porzucony wśród stosu zwłok. Po wydostaniu się z owego stosu szninkiel wędruje na skałę, na której następuje wezwanie. Na niebie ukazuje mu się czarny obelisk, nazywający siebie na podobieństwo starotestamentowego Jahwe "jestem, który jestem". Wzywa on J'ona do doprowadzenia do zakończenia krwawych wojen i daje mu na to czas 5 dni. W przeciwnym razie ześle na krainę Daar ognistą apokalipsę i kraj zostanie zniszczony.
__________
Wezwanie Sioban rozgrywa w paru etapach - początkowo, pod drzewem prawdy matka opowiada jej o historii zabójstwa jej ojca, następnie mówi o przepowiedni, według której, kiedy drzewo prawdy zakwitnie, ożyje to co leży na martwych polach i uniesie się znad nich pieśń, a ten kto ją usłyszy powstanie przeciwko uzurpatorom. Następnie drzewo prawdy zakwita, a Sioban słyszy pieśń i zostaje wezwana przez armię cieni do podróży z nimi.
__________
Wezwanie Throgala jest wynikiem pomocy udzielonej mu przez czarodziejke Silvię. W zamian za to Silvia wymaga na nim obietnicę służby u siebie przez rok. W ten sposób zaczyna się wędrówka Thorgala, którą będzie kontynuował mimo zerwania umowy z czarodziejką, ponieważ będzie musiał odkupić zerwaną przysięgę.
__________
1.2. Sprzeciwianie się wezwaniu
Szninkiel właściwie cały czas próbuje negować wezwanie i misję, do której został wyznaczony, ale szczególnie widać to w dwóch momentach. Pierwszy sprzeciw następuje jeszcze w obecności czarnego obelisku, J'on zasłania się swoją niską pozycją niewielkim znaczeniem jako niewolnika. Drugi raz, kiedy wyswobodzona przez niego z niewoli koldów (rasy na kształt krasnoludów), G'wel opowiada mu o przepowiedni dotyczącej wybrańca, który wyswobodzi ród szninklów z niewoli, J'on odpowiada "wcale nie jestem przekonany, czy mam ochotę zostać tym wybrańcem (.) jestem biednym małym szninklem, pragnę tylko znaleźć kąt, w którym można spokojnie żyć, bez wojen i kłopotów".
__________
W przypadku Sioban, podobnie jak w "Matrixie", nie ma wyraźnego sprzeciwu, natomiast są wyraźne wątpliwości bohaterki - najpierw waha się czy armia, która po nią przybyła to zmarli wojownicy jej ojca, a gdy już dociera do utraconych ziem, znowu ogarnia ją niepewność: "O bogowie, którzy igracie naszym życiem, strzeżcie mnie, bo tak naprawdę nie wiem co robię".
__________
Thorgal odrzuca wezwanie poprzez sprzeciwienie się służeniu Slivii - najpierw obiecuje jej rok ze swojego życia u niej na służbie, w zamian za oswobodzenie z łańcuchów przykuwających go do skały w morzu. Dzięki temu ratuje życie, ale ponieważ Slivia wymaga od niego czynów niezgodnych z jego zasadami czy etyką, (czyli np. każe mu zabijać rannych, nie mogących walczyć wrogów), zrywa umowę i odchodzi ze służby. Ponadto odrzuca wezwanie raz po raz, przez całą opowieść, nie chcąc przyjąć dziedzictwa Gwiezdnego Ludu i cały czas usiłując żyć jak normalny człowiek.
__________
Pomocnik - funkcja nauczyciela, przewodnika i donatora
Większość tych funkcji w "Szninklu" spełnia G'wen. Będzie ona zarówno nauczycielką J'ona, uświadamiającą mu istnienie przepowiedni oraz opowiadającą o kraju wolnych szninkli. Pomaga J'onowi także, przez cała wyprawę, w próbach, które musi przejść.
__________
W sadze o utraconych ziemiach głównych pomocników jest czworo, a każdy z nich, z wyjątkiem Droopa, spełnia wiele funkcji. Stąd w rożnych grupach dotyczących pomocników znajdą się czasem te same postaci. Funkcja nauczyciela czy guru w tym wypadku jest rozłożona na 3 osoby: Droopa, który uczy Sioban sztuki walki, m.in . mieczem, Seamus, który opiekuje się nią i walczy z wojskami uzurpatora oraz ojciec, który opowiada Sioban o swojej i jej przeszłości oraz o jej przeznaczeniu, a także daje radę co do ostatecznej bitwy, która przyjdzie jej stoczyć.
__________
W przypadku Thorgala Strażniczka Kluczy pojawia się parokrotne w ciągu opowieści - spełnia funkcje różnych pomocników. Najpierw jest donatorem i zaopatruje bohatera w magiczny środek - klucz, do drugiego świata, świata bogów, dzięki któremu udaje mu się nie tylko tam dotrzeć, ale także wyjść cało z niejednej opresji. Może być także przewodnikiem - nie uczy Thorgala sztuk walki, których umiejętność, będąc wychowankiem wikingów, posiadł jako dziecko; ale odsłania mu tajemnice dotyczące jego życia i udziela porad pomocnych w różnego rodzaju próbach. Pomocnikiem tego typu jest także dziadek Thorgala, Xargos, który pokazuje mu jego przeszłość, ale zarazem broni go przed nią, ponieważ Thorgal jako dziecko nie jest jeszcze gotowy na jej przyjęcie.
__________
Pomocnik - przewidujący lub ukazujący przyszłość
W "Szninklu" wyrocznia, zwana Volgą Jasnowidzącą rezyduje na drzewie, nazywanym Pamięcią Świata. To ona przewidziała przyjście Wybrańca, a teraz udziela J'onowi kolejnych wskazówek - że będzie wybrańcem, jeżeli wypełni proroctwo, którą powinien wypełnić wybraniec. Ponadto przepowiada, że sposobem na uratowanie świata jest zjednoczenie walczących ze sobą Nieśmiertelnych.
__________
W "Skardze utraconych ziem" pomocnik tego typu występuje w dwóch postaciach: ojca i matki Sioban. W pierwszej części matka Sioban - Lady O'Mara zabiera córke pod drzewo prawdy, pod którym nie można kłamać i tam opowiada jej o przepowiedni dotyczącej Sioban i jej rodu. Według legendy w dniu kiedy drzewo prawdy znów zakwitnie, odzyje to co jest martwe na utraconych ziemiach, wtedy rozlegnie siię pieśń, a ten kto ją usłyszy będzie mógł podjąć walkę przeciwko uzurpatorom. Drugim pomocnikiem tego typu jest ojciec Sioban, który uświadamia jej, że to jej uzurpator obawia się najbardziej oraz, że ostateczne starcie będzie zupełnie inne niż to jakiego się spodziewa. Daje jej również radę jak powinna wtedy postąpić. Ojciec Sioban jest także donatorem, dzięki niemu wchodzi ona w posiadanie magicznego środka, o czym w poniższej części rozdziału.
__________
W "Thorgalu" tego rodzaju pomocnikiem jest ponownie Strażniczka Kluczy, którą spotyka na bezludnej wyspie, na którą trafia po sztormie. Co prawda twierdzi, że nie może wyznać Thorgalowi jakie jest jego przeznaczenie, ponieważ jego zadaniem jest samemu je odkryć, ale zdradza część jego przeszłości oraz przyszłości. Wie jakim próbom będzie poddawany i udziela mu rad, które okazują się niezbędne i umożliwiają mu wyjść zwycięsko z każdej z nich, ponadto informuje go, że jest wybrańcem bogów, ponieważ pozwalają mu na dotarcie w miejsca, w które żaden śmiertelnik nie trafił. Thorgal poza tym ma do czynienia ze źrodłem, które bije z serca ziemi i które może ukazywać przyszłość - widz w nim twarz Aarcii, o której był przekonany, że nie żyje i dowiaduje się, że jest ją w stanie jeszcze ocalić.
__________
Pomocnik emocjonalnie związany z bohaterem
Będzie to przede wszystkim G'wel, ale także szereg innych szninkli, którzy uznali J'ona za wybrańca i pomagają mu na różnych etapach jego wędrówki. Tego rodzaju pomocnikiem jest także Bom - bom, tawal (rodzaj kudłatego stworzenia, podobnego do małpy), któremu J'on na początku przygody uratował życie.
W przypadku sagi rodu Sudenne będą to wszyscy wymienieni pomocnicy - matka i ojciec Sioban, Droop, Seamus, a także kolejna postać - Kyle z Klanach, który zakochuje się w Sioban i pomaga jej podczas walki ze złem, spowodowanym przez panią Gerfaut.
__________
Pomocnicy związani emocjonalnie z Thorgalem to jego dziadek, jego żona Aaricia, która bardzo często jest powodem, dla którego Thorgal musi wdawać się w bitwę lub uczestniczyć w wyprawach mających na celu odbicie jej, jednakże w niektórych towarzyszy mu wiernie, walcząc o jego życie. Poza tym wymieniana już wcześniej dwa razy Strażniczka Kluczy, która jak każda kobieta pojawiająca się w tej opowieści ma słabość do przystojnego Wikinga. Do tego dodać jeszcze można Tjalla oraz jego wujka Arguna Drewnianą Nogę, których zaufanie i przyjaźń Thorgal zdobył swoją szlachetnością i pomocą - dzięki temu towarzyszą mu dzielnie w jego przygodach, aż do czasu śmierci Tjalla.
__________
Antagoniści uosabiający zło
W "Szninklu" antagonistą tego typu jest N'om Herezjarcha, niegdyś król szninkli, który ogłosił się jedynym bogiem świata. Z tego powodu jego rasa została skazana na niewolnictwo, pomógł on sam na przebywanie w Nie-świecie. Co prawda, pomógł J'onowi oraz G'wel wydostać się z Nie-świata, ale jest powodem ostatecznej kary i apokalipsy ognia, która spada na kraj szninkli, niszcząc wszelkie życie, z wyjątkiem tawali, którzy schronili się w jaskiniach.
__________
W "Skardze utraconych ziem" będzie to bóg gniewu - Aegir, występujący pod postacią starożytnej maski. Bezpośrednio działa tylko raz - zmieniając się w węża, z którym Sioban walczy w wodzie i kiedy otrzymuje po raz pierwszy pomoc Seamusa. Poza tym działa poprzez wszystkie złe postacie lub to one działają za jego pomocą.
__________
Tego typu przeciwnika nie ma w świecie Thorgala, jest on umieszczony w świecie, w którym działają bogowie Wikingów, jednakże żaden z nich nie wkracza bezpośrednio w życie ludzi będąc ich zdecydowanym przeciwnikiem. Bogowie wystawiają Thorgala raczej na próby, a jak już decydują się na ingerencję z w jego życie - jest to ingerencja na korzyść bohatera - jak np. kiedy bogini Frigga wraca mu życie, które stracił w walce ze smokiem. Zresztą sama Frigga mówi do Thorgala "Trzykrotnie zwrócono ci życie. To więcej niż kiedykolwiek darowano ludzkiej istocie z Midgardu. Bogowie również mają swoje słabości. Przywiązują się do tych, których ocalili". Główni antagoniści Thorgala to ludzie, których spotyka na swojej drodze, z których najważniejszym i najczęściej pojawiającym się jest Kriss de Valnor, łuczniczka bez serca, która z jednej strony nienawidzi Throgala i chce go zabić, a z drugiej strony marzy o odebraniu go jego żonie i o wspólnym życiu, pełnym niebezpiecznych wyzwań i podbojów. Ten plan udaje jej się zrealizować, po tym jak bohater traci pamięć, chcąc wymazać swoje przeznaczenie, jednakże jest to zwycięstwo tylko chwilowe. Ponadto, w ostatnim z opublikowanych zeszytów, Kriss chce oddać swoje życie, aby ratowac Thoragala, jego rodzinę, a także swoje dziecko, którego bohater jest ojcem - ta dwoistość i wahanie stawiałoby Kriss raczej w szeregu z postaciami z kręgu trickstera niż zdecydowanych przeciwników.
__________
Pomocnicy głównych antagonistów
W "Szninklu" będzie to wymieniona wcześniej trójka Nieśmiertelnych. Każde z nich cierpi na trąd, ponieważ zostali zrodzeni z nienawiści N'oma Herezjarchy. Każde z nich ukrywa go pod blaszanym pancerzem, Zembria połowę twarzy, Barr - Find rękę, a Jargot Pachnący nogę.
__________
W przypadku opowieści o Sioban będzie to czarownica Brigga - matka Obli, nieprawowitego syna króla Averusa, dziadka Sioban, poczętego w wyniku zastosowania przez nią magicznych sztuczek wobec króla; wspomniany Obla, ojciec Maga Bedlama - Lorda Blackmore'a oraz tez ostatni. Poza tym będzie to także pani Gerfaut i jej syn, którzy używając krwi czarownicy Briggi sporządzają, w imię nienawiści, magiczny napój, dzięki któremu przejmują władzę nad Sioban.
__________
Zapośrednianie. - trickster
Postać trickstera jest bardzo ciekawie zarysowana w opowieści o utraconych ziemiach. Jest nią główna bohaterka - Sioban. W historii jej rodu cały czas przewija się motyw dobra i zła oraz miłości i nienawiści. Jej dziadek - Averus, oprócz prawowitej córki, szlachetnej krwi - Letycji, posiada także dziecko z czarownicą - Oblę. Obla z kolei, podstępnie uwodzi Letycję i zostaje ojcem Białego Wilka, czyli ojca Sioban. To pierwszy sposób, w jaki w losach Sioban przewija się dobro i zło, potomkowie rodu Sudenne są przedstawicielami jednego i drugiego i często ci, którzy stoją po stronie dobra są dziećmi antagonistów. Drugi sposób, w jaki zło współistnieje w losach Sioban to jej osobista historia - będąc córką Białego Wilka i walcząc z uzurpatorami zwycięża i zostaje królową utraconych ziem. Pada jednakże ofiarą podstępu, wypija magiczny eliksir, po którym staje się zła i przeklęta. Ostateczna walka pomiędzy dobrem a złem dokonuje się więc w samej Sioban, która musi umrzeć, żeby się odrodzić, z pomocą ojca, o czym dokładniej poniżej, w części rozdziału, poświęconej inicjacji.
__________
W przypadku "Szninkla" wydaje się, że jest to A'rt - szninkiel, który najpierw uznał J'ona za Wybrańca, postanowił mu pomagać w wędrówce oraz był świadkiem cudom jakich J'on dokonywał za pomocą magicznego naszyjnika - w ten sposób stał się głosicielem i wyznawcą jego misji. Niestety, kiedy szninkle skazane na śmierć zostały wyswobodzone dzięki pomocy J'ona, A'rt sprzedaje go Zembrii Cyklopce. Potem wyznaje swoja zdradę J'onowii i uzyskuje od niego wybaczenie, ale przypłaca swoja zdradę życiem. Jest to postać, która do końca waha się między dobrem a złem, jego początkowe zaangażowanie w misję J'ona jest bardzo silne, wierzy w to, że J'on jest Wybrańcem, mocniej niż sam bohater, a zdradza go, aby chronić własne życie.
__________
W opowieści o Thorgalu, postacią, która jest najbardziej dwuznaczna jest Kriss de Valnor. Początkowo wydaje się wyjątkowo bezlitosna i okrutna, jest postacią, dla której najważniejsze są pieniądze i bogactwo. Szantażem zmusza Thorgala do współuczestniczenia w swoich wyprawach, które na celu mają oczywiście zdobywanie złota, a także podstępem, korzystając z jego utraty pamięci zatrzymuje go przy sobie i nakłania do szerzenia zła. Nie są jej jednak obce uczucia - zakochuje się w Thorgalu i dlatego niejednokrotne ratuje mu życie, a ostatnim tomie poświęca siebie samą, aby uratować rodzinę Thorgala oraz swoje dziecko, z nim spłodzone.
__________
1.4. Przyjęcie wezwania - przekroczenie pierwszego progu
Zatem to co konieczne na samym poczatku zostalo juz powiedziane - bohaterowie sa przygotowani do drogi, zaopatrzeni w pomocnikow, a takze zdazyli poznac juz swoich antagonistow. Kolejna czesc naszego almanachu opowiadac bedzie juz o trudach podrozy i kolejnych szczeblach rozwoju bohatera.
__________
KONIEC CZĘŚCI PIERWSZEJ ALMANACHU
Kolejne odsłony schematu wędrówki bohatera mitycznego już w następnym numerze PUZDRA.
01.
02.
03.
.Wezwanie
.Sprzeciwienie się wezwaniu
.Pojawienie się antagonisty i protagonisty
.Przyjęcie wezwania- przekroczenie 1-szego progu
.Trening
. Próby inicjacyjne
. Podanie/zdobycie magicznego środka
. Świadomość przemienionego bohatera - uświadomienie sobie znaczenia wolnej woli i posłużenie się nią
. Podjęcie walki
. Zwycięstwo bohatera
. Ucieczka lub powrót do własnej społeczności
Tekst: Maja Golec - religioznawca, badaczka popkultury
