Ta makieta utraconej wraz z dzieciństwem rzeczywistości poraża jednak sztucznością. Postacie poruszają się jak w transie, przypominają bardziej manekiny, schematyczne typy postaci niż ludzi z krwi i kości. Są wyobcowane, każda z nich porusza się we własnym, zamkniętym świecie. Na taki sposób ukazywania bohaterów miały z pewnością wpływ bliskie artyście doświadczenia awangardy, zrywające z tradycyjnymi metodami przedstawiania rzeczywistości. Myślę jednak, że zabiegi Kantora sięgają głębiej i nie mają na celu jedynie czysto formalnej gry z realnością sceniczną. Postacie u krakowskiego artysty przywołują raczej owe pamiątki z podróży, leżące bezsilnie na półce. Wyobcowane, nie mają kontaktu ani z rzeczywistością, z której pochodzą, ani ze sobą nawzajem. Istnieją tylko jako odbicie tego, czym artysta kazał im być. Rzeczywistość u Kantora zdaje się mieć charakter, który nazwałabym kolażowym - każda jej część, każde wspomnienie i każda postać są do niej wprowadzane oddzielnie, jako osobna, niezależna od reszty kalka. Zabieg ten (intencjonalny czy przypadkowy?) sprawia, że w relacjach pomiędzy bohaterami powstają zgrzyty, odnosimy wrażenie, że poszczególne elementy są w dziwny sposób niedopasowane. Jakby każdy z nich pochodził z innego snu artysty.

Rodzinna miejscowość nie jest jednak jedynym celem podróży twórcy. Równie częste zdają się być wędrówki do "na drugą stronę Styksu". Naturalnie "wycieczki" do dawnego Wielopola także noszą wyraźne piętno obcowania ze zmarłymi. Motyw ten w formie czystej pojawia się jednak w sztuce Kantora znacznie wcześniej, a jego szczytowe rozwinięcie stanowi spektakl "Umarła klasa". Obsesja śmierci towarzyszyła artyście niemal od początków twórczości. Jak wspomina: Już w 47 przeczuwałem to moje zejście do Infernum (...) Wtedy (...) cofnąłem się przed progiem (...) I przyszedł moment wreszcie, gdy zdecydowałem się na niebezpieczne przejście."

Trudno jednoznacznie stwierdzić, kiedy dokładnie artysta sytuuje ten "moment", nie ulega jednak wątpliwości, że z biegiem lat motyw zejścia do "otchłani" i kontaktu z tym, co ostateczne staje się u Kantora coraz bardziej natarczywy. Charakterystyczne jest przemieszanie życia i śmierci, traktowanie "tej Pięknej Pani" jako odrodzenia do ponownego życia. W praktyce trudno jest jednak doszukać się w tym motywie pokładów optymizmu. Przynajmniej nie rozumianego w tradycyjny sposób. Przeważa raczej makabra. Zabawnie może zabrzmieć w tym kontekście sformułowanie, że Kantor przywraca postacie do życia. Tak jest jednak w istocie. "Kantorowi nie chodzi o to, aby podróżować przez krainę zmarłych i przywieźć stamtąd kilka zdjęć, lecz pragnie sprawić, aby ci zmarli powrócili do realności" - pisał Guy Scarpetta. Jest to jednak realność innego typu niż ta, do której przywykliśmy. Podobnie jak w "Wielopolu..." postacie są silnie stypizowane, anonimowe, często zrośnięte z przedmiotem (Kobieta z oknem, Staruszek z rowerkiem). Odrealnieniu postaci sprzyja zabieg polegający na przemieszaniu aktorów i manekinów w sposób często trudny do uchwycenia dla widza. Podkreśla to jeszcze "martwotę" postaci i skłania do pytania: czy to żywi grają umarłych czy na odwrót?

Na swojej artystycznej "półce" Kantor stawia jednak nie tylko archetypiczne postacie, wspomnienia i ubrane w formę pytania egzystencjalne. Możemy na niej znaleźć także przedmioty całkiem banalne. Składane krzesło, drewniana deska, parasol, płócienna torba czy koło rowerowe były stałymi elementami, jakie pojawiały się w Jego twórczości plastycznej i teatralnej. Pomysł ich użycia przywodzi oczywiście na myśl "przedmioty gotowe" Marcela Duchampa.

Kantorowi chodziło jednak nie tyle o posługującą się prowokacją polemikę z tradycją artystyczną, co o pochylenie się nad samym przedmiotem w całej jego banalności, podkreślenie jego fizycznej realności.

Wspomniane prace stanowią oczywiście jedynie niewielki procent wieloletniej, obfitej w pomysły i inspiracje twórczości Tadeusza Kantora. Składają się na nią także eksperymenty z action painting, ambalaże, ogromna ilość prac rysunkowych i malarskich, działalność scenograficzna oraz przedstawienia zrealizowane z teatrem Cricot 2. Sam twórca przyrównywał swoją artystyczną "podróż" do labiryntu, w którym koegzystują rozmaite poszukiwania i drogi twórcze, przeciwstawiając się tym samym "linearnym" tendencjom rozwoju sztuki wspieranym przez większości przedstawicieli awangardy. Każda z dziedzin Jego twórczości może stanowić odrębny temat i początek rozważań dotyczących rozmaitych zagadnień artystycznych. Kantor jako twórca awangardowy, motyw historii u Kantora, stosunek do przedmiotu u Kantora, Kantor jako reformator teatru, wątki autobiograficzne u Kantora, stosunek do tradycji... Ja starałam się skupić na motywie przeniesienia "ocalałych" fragmentów rzeczywistości, które artysta przynosi ze swoich "podróży". Podróży do miejsc, które odcisnęły piętno na Jego życiu.

Gabriela Jarzębowska