______

W Matrixie nie ma tak wyraźnie zaznaczonego moment odrzucenia wezwania, niemniej jednak scenę, w której Neo daje złapać się agentom możemy uznać za ten właśnie etap przygody. Słucha, co przez telefon mówi Morfeusz i kieruje się jego wskazówkami, jednak powtarza cały czas, że oszalał i nie jest w stanie sprostać wymaganiom (czyli uciec agentom po rusztowaniach ustawionych przez zmywaczy szyb). Nie podejmuje wezwania, ulega strachowi i zostaje złapany.

______

Ten etap w podróży hobbita jest opisany w książce, w filmie reżyser z nie znanych mi osobiście powodów postanowił go wykroić, jak zresztą sporo innych, ważnych dla całości opowieści momentów. Faktem jednak jest, iż Frodo - wiedząc, że Pierścień jest zbyt niebezpieczny i należy jak najszybciej usunąć go z Shire - przeciągał swój wyjazd możliwie jak najdłużej, dopóki nie okazało się, że Upiory Pierścienia wyruszyły już na jego poszukiwanie i są już w Hobbitonie.

______

Tak moment odrzucenia wezwania w pierwszym etapie wędrówki wygląda w analizowanych przez nas utworach, warto teraz zastanowić się czemu ten etap pojawia się w każdej podróży w życiu każdego z naszych bohaterów, tak przecież spragnionych nowych wyzwań i przygody. Na pewno nie udzielę tu ostatecznej i rozstrzygającej odpowiedzi, dosyć jednak oczywiste wydaje się, ze tęskniąc za ciekawszym życiem każdy z bohaterów boi się nowych wyzwań, bo niosą one zmiany, których żaden z nich nie będzie w stanie przewidzieć. Tym bardziej, że bardzo szybko po nastąpieniu wezwania sytuacja życiowa każdego z nich diametralnie się zmienia. Wujek i ciotka Luke'a zostają zamordowani, Neo zostaje złapany, przesłuchany i "zapluskwiony" przez agentów, Frodo jest poszukiwany przez Upiory Pierścienia. Przed każdym z naszych bohaterów otwiera się kolejny poziom rzeczywistości, poziom o którym nie mieli wcześniej pojęcia, żyjąc swoim dotychczasowym życiem, i na pewno nie zdając sobie sprawy z tego, że zawiera on w sobie niebezpieczeństwo poważnych kłopotów. Poza tym, po ujrzeniu tej innej strony rzeczywistości, żaden z bohaterów nie będzie już mógł wrócić do poprzedniego życia, co pokazują sceny zniszczenia domu Luka, zalepienie ust Neo czy pościg za hobbitem. Niesie to przesłanie, że znając inne wymiary rzeczywistości, w której żyjemy nigdy nie będziemy w stanie wrócić do stanu błogiej nieświadomości, w której dotąd się znajdowaliśmy. Mamy dwa wyjścia - albo podjąć wyzwanie, wkroczyć na drogę rozwoju i odkrywania istoty świata lub żyć udając, że wszystko jest tak jak było, wiedząc jednocześnie, że sami siebie oszukujemy i zatrzymujemy się na początku drogi. Stąd stajemy przed alternatywą - rozwój czy upadek, progres czy regres i nie mamy innego, trzeciego, połowicznego wyjścia.

______


1.3. Pojawienie się antagonisty i protagonisty

Pojawienie się postaci z kręgu pomocnika i antagonisty (przeciwnika) może wydarzyć się w różnych momentach pierwszego etapu wędrówki, którym teraz się zajmujemy. Jest to jeden z elementów schematu, który jest ruchomy, niekoniecznie pojawiają się oni jednocześnie, protagonista często pojawia się przed odrzuceniem wezwania, antagonista zwykle później, jednak zawsze w pierwszym etapie, ponieważ nasz bohater musi zyskać świadomość przeciwko czemu lub komu staje do walki.

______

Posługując się teorią Władimira Proppa dotyczącą sposobu budowania opowieści oraz wprowadzania w nią nowych postaci i ich funkcji, możemy dokonać podziału pomocników, ze względu na role, jakie spełniają. Zdarzają się opowieści, w których jedna postać będzie spełniała kilka funkcji oraz opowieści o odwrotnej strukturze, w której kilka postaci będzie spełniało funkcje przynależne pomocnikowi. Możemy nazwać te postaci "postaciami z kręgu pomocnika". Jeżeli chodzi o antagonistę sytuacja jest analogiczna, i te postaci nazwiemy "postaciami z kręgu antagonisty". W każdej z opowieści pojawia się również postać będąca na pograniczu obu tych światów, zawierająca cechy zarówno dobre, jak i złe, wahająca się pomiędzy nimi, posiadająca kłopoty z własną tożsamością. Jest to, mówiąc słowami Levi - Straussa, klasyczna postać mitycznego trickstera, postać dwuznaczna, umożliwiająca wytłumaczenie funkcjonowania dobra i zła w świecie.

______

Analizując w wybranych opowieściach filmowych postaci z pierwszego kręgu zauważyłam, że da się je uszeregować w zależności od relacji, w jakie wchodzą z bohaterem, oraz właśnie ze względu na spełniane przez nie funkcje. Pierwszą grupą postaci z kręgu pomocnika będą postacie charakteryzowane przez funkcje nauczyciela, pewnego rodzaju przewodnika, guru. Zazwyczaj to ten rodzaj pomocnika wprowadza bohatera w przygodę oraz pomaga mu w pierwszej niebezpiecznej sytuacji. Również zazwyczaj ta sama postać będzie trenowała i poddawała próbom bohatera opowieści. Jak można się domyślić, dla Luke'a będzie to Obi-Wan, dla Neo - Morfeusz, nauczycielem hobbita będzie Gandalf. Bardzo ciekawa jest relacja bohatera z tego rodzaju protagonistą, rozwija się i zmienia w ciągu całej opowieści, najpierw jest on nauczycielem, trenerem, guru i ogólnym wsparciem dla bohatera, później jednak zawsze odchodzi, spełniwszy swoją misję, a bohater sam, już dojrzały dokonuje czynów, których wymaga od niego przygoda.

______

Jednym z najważniejszych atrybutów pomocnika, jak twierdzi Wladimir Propp, jest jego wieszcza mądrość. W każdej z naszych opowieści pojawia się postać z kręgu pomocnika, obdarzona umiejętnością przewidywania przyszłości bądź prorokowania. Ma ona znaczący wpływ na losy bohatera, pozwalając mu ujrzeć przyszłość lub udzielając mu odpowiedzi na dręczące go pytania. I odpowiednio będą to - mistrz Yoda, Wyrocznia i Galadriela.

______

Kolejna i ostatnią już grupą wyróżnionych przez nas pomocników są pomocnicy znajdujący się w emocjonalnej relacji z bohaterem. Pomagają mu ze względu na dobro sprawy, która jest sprawą wszystkich, ale także z pobudek osobistych. Dla Luke'a tego rodzaju pomocnikiem będzie Han Solo, który początkowo bierze udział w wyprawie tylko dla pieniędzy, jest cyniczny i wyrachowany. Stopniowo, wraz z rozwojem wydarzeń, jego postawa zaczyna się zmieniać, na co wpływ również ma budzące się uczucie do księżniczki Lei. Jego stosunek do Luke'a staje się przyjacielski, wspierający oraz braterski. Jego znaczenie w opowiadanej historii jest wyjątkowe, to on ratuje Luke'a od niechybnej śmierci i umożliwia mu wykonanie zadania, do którego został przeznaczony. W Matrixie rolę zaangażowanego emocjonalnie pomocnika pełni Trinity. Od początku wierzy, ze Neo jest Wybrańcem, ponieważ Wyrocznie przepowiedziała jej, że pokocha właśnie Wybrańca. Podobnie jak w Gwiezdnych Wojnach rola Trinity jest wyjątkowa, bez jej udziału w odpowiednim czasie bohater nie mógłby wypełnić misji.
We Władcy Pierścieni do tego typu pomocników można by zaliczyć trzech hobbitów, którzy wyruszyli w drogę z Frodem tylko w imię przyjaźni. Da to Merry, Pippin i Sam. Nie ulega wątpliwości, ze na pierwszy plan wysuwa się postać Sama, który jako jedyny dociera wraz z Frodem aż do Mordoru, niejednokrotnie ratując go z opresji, ratując mu życie, a nawet próbując przejąć jego brzemię. I oczywiste jest to, że bez pomocy Sama Frodo prawdopodobnie nie ukończyłby swojej wędrówki.

______

Jeżeli chodzi o postaci z kręgu przeciwnika, udało mi się wyodrębnić ich 2 rodzaje. Jednym będą postaci uosabiające najwyższe zło, pewnego rodzaju "bogowie" zła, ciemnej strony, odpowiednik chrześcijańskiego Szatana. Ciekawe, że z wyjątkiem "Matrixa" są to postacie na podobieństwo upadłych aniołów, pierwotnie opowiadające się po stronie dobra, później przechodzące na stronę zła. Będą to: w "Gwiezdnych Wojnach" - Lord Sith, w "Matrixie" - Agent Smith; a we "Władcy Pierścieni" - Sauron Drugi rodzaj antagonistów to pomocnicy, wysłańcy lub postaci służące antagonistom wymienionym powyżej (odpowiednio: Lord Vader; agenci; Saruman, oraz Upiory Pierścienia). Ta druga grupa jest naznaczona również inną główną cechą - jest nią pewnego rodzaju "nie-ludzkość", zdehumanizowanie, odczłowieczenie. Może wynikać to z tego, że zło jest dla człowieka niezrozumiałe i nieakceptowane jako część jego osobowości, zawsze jawi się jako cos "nieludzkiego", "niehumanitarnego", ba, nawet "zwierzęcego". Tzw. "ludzkie" zachowania, emocje i działania bohatera przedstawiane są jako te, które są dobre. Oczywistym więc zabiegiem wydaje się pokazanie zła oraz jego różnych jego postaci poprzez odjęcie ludzkich cech jego przedstawicielom.

______

Tak więc tego typu antagonista w "Gwiezdnych wojnach" czyli Lord Vader, kiedyś będący człowiekiem, teraz nosi specjalny uniform oraz kask pomagający mu oddychać. Kiedy umiera po starciu z Lordem Sithem, Luke ściąga mu z twarzy ową maskę (co również ma pokaźny symboliczny ładunek), widzimy, że nie ma on połowy twarzy. Znaczące jest to, że twarz, czynnik bardzo ważny w międzyludzkich kontaktach, została zniszczona i okaleczona.
W "Matrixie" tego rodzaju postaciami będą wszyscy agenci. Wyglądają jak ludzie, mają zewnętrzne cechy ludzkie, nawet zachowują się jak ludzie, ale ludźmi nie są. Nie mają własnej świadomości oraz wolnego wyboru co do swojego postępowania. Są programami komputerowymi służącymi do pilnowania ludzi oraz bezbłędnego działania Matrixa.
We "Władcy Pierścieni" będą to dwa rodzaje antagonistów. Przede wszystkim upiory Pierścienia, które kiedyś były ludźmi, ale w związku z żądzą władzy, która nimi zawładnęła poprzez Pierścień zostały odczłowieczone i jedyne czego pragną to właśnie Pierścienia. Wraz z ich dehumanizacją postępuje zmiana ich wyglądu zewnętrznego, nie są już ludźmi z krwi i kości, tylko zjawami, niewidzialnymi dla innych ludzi, nie potrafiącymi się z nimi porozumiewać. Są odgrodzone od zmysłowego świata, nie odbierają jego bodźców, jedyne co potrafią to węszyć. Również nie posiadają wolnej woli, wolności w postępowaniu, ich działanie napędzane jest pragnieniem posiadania Pierścienia.
Drugi rodzaj zdehumanizowanych antagonistów będą orkowie - i tu musimy sięgnąć do dzieła Tolkiena, ponieważ ta informacja nie pojawia się wyraźnie w filmie - orkowie są zdegenerowanymi elfami, przemienionymi w wyniku działania Saurona. Są przemienieni, a nie stworzeni - jak wiemy bowiem, zła wola nie potrafi tworzyć, potrafi jednakowoż przetwarzać, lub raczej "przepoczwarzać".

______
Jak już wspomniałam, każdy bohater, którego naukę rozpoczyna protagonista, uwalnia się od niego i spod jego wpływu, stając się samodzielną jednostka i staje do walki z antagonistą, co jednak będzie tematem kolejnych odsłon naszego almanachu. Dodajmy jeszcze to, co oczywiste, każdy protagonista i antagonista są tak naprawdę ucieleśnieniem sił które tkwią w każdym z bohaterów, z którymi każdy z nich musi sobie poradzić i znaleźć wśród nich równowagę. Mówiąc językiem jungowskim, pomocnik i przeciwnik są dwoma aspektami naszego Ego, jeden jego jasną, a drugi ciemną stroną. Kierując się nauką protagonisty, czyli wysiłkiem Ego, aby się zdezintegrować celem późniejszej, pełniejszej integracji, zawierającej uśpione dotąd aspekty naszej Jaźni, podejmujemy decyzje o wejściu w drugą fazę procesu indywiduacji, decydujemy się na drogę prowadzącą do osiągania rozwoju. Walcząc z antagonistą wchodzimy w fazę konfrontacji z Cieniem i wchłaniania Cienia w Jaźń, jako jednego z jej elementów. Przeszedłszy swoją drogę świadoma jednostka zdaje sobie sprawę z sił dobra i zła, coincidentia oppositorum, które są nieodłącznymi i komplementarnymi elementami jej natury.


______


1.4. Przyjęcie wezwania- przekroczenie pierwszego progu

Odwołując się raz jeszcze do psychologii Junga przypomnijmy, żę nie każdy musi wejść na drogę prowadzącą do rozwoju, nie każdy decyduje się wkroczyć w drugą fazę procesu indywiduacji, ponieważ związane jest to z bólem i cierpieniem (co w filmach prezentowały sceny zburzenia dotychczasowego porządku), z porzuceniem znanego świata i koniecznością otwarcia się na zmiany, na NOWE, zawsze niepewne i zawsze nieznane. Mając jednak pomocnika bohater czuje się nieco pewniej i wie, że jest to szansa, na którą czekał i obietnica, za którą tęsknił. Więc Luke wsiada do "Sokoła Millenium", Neo połyka czerwoną pigułkę, hobbit wyrusza w podróż.na własnych stopach, i właśnie - w tym momencie, po przezwyciężeniu pierwszych trudności - my również, wraz z nimi, wkraczamy w przygodę.


KONIEC CZĘŚCI PIERWSZEJ ALMANACHU




Kolejne odsłony schematu wędrówki bohatera mitycznego już w następnym numerze PUZDRA.